Düzenli ve yarışmacı düzeyde spora başlayacak çocuklarda kalp değerlendirmesi önerilir. Bu değerlendirmenin amacı çocuğu spordan alıkoymak değil; efor sırasında sorun çıkarabilecek, ancak dinlenme hâlinde belirti vermeyen kalp durumlarını önceden belirlemektir. Tarama üç bileşenden oluşur: ayrıntılı kişisel öykü, aile öyküsü ve fizik muayene. Gerekli görüldüğünde bunlara elektrokardiyografi eklenir.
Spor sırasında karşılaşılan ciddi kalp olayları seyrektir. Ancak bu olayların önemli bir bölümünün altında, daha önce fark edilmemiş bir kalp kası hastalığı ya da elektriksel bozukluk bulunur. Bu durumların ortak özelliği, çocuğun günlük yaşamında hiçbir yakınma yaratmaması; sorunun yalnızca kalbin zorlandığı anda ortaya çıkmasıdır. Tarama tam da bu sessiz grubu hedefler.
Öyküde Neler Sorulur?
Değerlendirmenin en değerli bölümü konuşmadır. Çocuğa ve aileye efor sırasında göğüs ağrısı, olağandışı nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma yaşanıp yaşanmadığı sorulur.
Özellikle iki bulgu özenle sorgulanır: efor sırasında ortaya çıkan bayılma ve yaşıtlarına göre belirgin biçimde çabuk yorulma. Antrenman sırasında ötekilere ayak uyduramama, çoğu zaman kondisyon eksikliğine bağlanır ve bu yüzden dile getirilmez; oysa değerlendirilmesi gereken bir bilgidir.
Aile Öyküsünün Önemi
Kalp kası hastalıklarının ve elektriksel bozuklukların önemli bir bölümü kalıtsaldır. Bu nedenle aile öyküsü, taramanın belirleyici bileşenlerinden biridir.
Ailede elli yaşından önce açıklanamayan ölüm, boğulma ya da trafik kazası gibi açıklanamayan ani olaylar, genç yaşta kalp pili ya da şok cihazı takılmış bireyler sorgulanır. Kalıtsal kalp kası hastalığı, uzun QT sendromu gibi tanılar bilinen ailelerde çocuğun taranması ayrıca önerilir. Ankara Çocuk Kardiyoloji değerlendirmesinde aile öyküsü ayrıntılı biçimde kaydedilir.
Muayenede Aranan Bulgular
Fizik muayene sırasında kalp ve akciğerler dinlenir, nabızlar kol ve bacaklardan karşılaştırılır, kan basıncı ölçülür. Üfürüm duyulursa niteliği belirlenir; ayakta duruş sırasında artan üfürümler ayrıca dikkat çeker.
Muayenede ayrıca vücut yapısı gözden geçirilir. Uzun ve ince yapı, uzun parmaklar, esnek eklemler ve göğüs kafesi biçim değişiklikleri bazı bağ dokusu hastalıklarına eşlik edebilir. Bu hastalıklar aort damarını etkileyebildiği için sporcu değerlendirmesinde önemsenir.
Elektrokardiyografi Yapılmalı mı?
Bu konu üzerinde farklı yaklaşımlar bulunur. Bazı ülkelerde yarışmacı sporcularda elektrokardiyografi rutin olarak istenirken, bazılarında öykü ve muayeneyle sınırlı tarama tercih edilir.
Elektrokardiyografinin yararı, belirti vermeden seyreden kalp kası kalınlaşmasını ve bazı elektriksel bozuklukları gösterebilmesidir. Sınırı ise sporcu kalbine bağlı olağan değişikliklerin hastalık gibi yorumlanabilmesi ve gereksiz ileri incelemeye yol açabilmesidir. Bu nedenle çocuk sporcu elektrokardiyografilerinin bu konuda deneyimli bir hekim tarafından yorumlanması önerilir.
Sporcu Kalbi Nedir?
Düzenli ve yoğun antrenman yapan gençlerde kalpte belirli uyum değişiklikleri gelişir. Kalp odacıkları hafifçe genişler, duvar kalınlığı bir miktar artar ve dinlenme sırasındaki kalp hızı düşer. Bu değişiklikler hastalık değildir; kalbin artan yüke verdiği yanıttır.
Güçlük, bu uyum değişikliklerinin bazı kalp kası hastalıklarıyla benzer görünebilmesidir. Ayrımda odacık boyutlarının birlikte değerlendirilmesi, kalbin gevşeme özelliklerinin incelenmesi ve gerektiğinde antrenmaya ara verildikten sonra ölçümlerin yinelenmesi yol gösterir. Ankara Çocuk Kalp Doktorları tarafından yapılan değerlendirmede yapılan sporun türü ve haftalık antrenman süresi de hesaba katılır.
Hangi Durumlarda İleri İnceleme Gerekir?
Tarama sırasında belirli bulgular saptandığında ekokardiyografi ya da ek incelemeler istenir. Efor sırasında bayılma öyküsü, aile öyküsünde açıklanamayan genç yaşta ölüm bulunması ve muayenede yapısal kaynak düşündüren üfürüm duyulması bunların başında gelir.
Elektrokardiyografide beklenmedik bulgular saptanması, tansiyonun yüksek ölçülmesi ve eforla ortaya çıkan göğüs ağrısı da ileri değerlendirme nedenleridir. Bu incelemeler tamamlanana kadar yoğun antrenmana ara verilmesi önerilebilir.
Akut Romatizmal Ateşin Yeri
Spor öncesi değerlendirmede geçmiş hastalık öyküsü de sorgulanır. Akut romatizmal ateş geçirmiş çocuklarda kalp kapaklarında kalıcı etkilenme bulunabilir ve bu durum spora katılım kararını doğrudan ilgilendirir.
Bu hastalık, boğazda geçirilen streptokok enfeksiyonunun yeterince tedavi edilmemesinin ardından gelişebilir. Gezici eklem ağrısı, ateş ve halsizlikle seyreder. Geçirmiş çocuklarda tekrarını önlemek için düzenli koruyucu tedavi uygulanır ve kapak durumu belirli aralıklarla değerlendirilir.
Doğuştan Kalp Hastalığı Olan Çocuklar
Doğuştan kalp hastalığı bulunan ya da girişim geçirmiş çocuklarda spor kararı bireysel olarak verilir. Bu tanının kendiliğinden bir spor yasağı anlamına gelmediği ailelere açıkça belirtilir.
Karar verilirken kalbin pompalama gücü, kapakların durumu, ritim düzeni ve efor testindeki yanıt birlikte değerlendirilir. Küçük bir delik nedeniyle izlenen ya da başarılı biçimde kapatılmış bir çocuk çoğunlukla yaşına uygun etkinliklere katılabilir. Kısıtlama gerektiğinde ise hangi tür sporların uygun olduğu ayrıca belirtilir.
Hangi Sporlar Farklı Değerlendirilir?
Sporlar kalbe getirdikleri yüke göre farklılaşır. Koşu ve yüzme gibi dayanıklılık ağırlıklı etkinlikler ile halter gibi güç ağırlıklı etkinlikler kalp üzerinde farklı biçimlerde etkili olur.
Ayrıca bazı sporlarda bayılmanın sonuçları daha ağır olabilir. Dalış, tırmanma ve motor sporları bu gruptadır. Bayılma öyküsü olan ya da ritim bozukluğu bulunan çocuklarda bu tür etkinlikler değerlendirilirken ek dikkat gösterilir. Ankara Çocuk Kalp Doktoru tarafından verilen öneriler sporun türüne göre ayrıntılandırılır.
Tarama Ne Sıklıkla Yinelenmeli?
Bir kez normal bulunan tarama, sonraki yıllar için sınırsız geçerli sayılmaz. Çocuk büyüdükçe bazı kalıtsal kalp kası hastalıkları belirginleşebilir; bu nedenle özellikle ergenlik dönemi boyunca yinelenmesi önerilir.
Yarışmacı düzeyde spor yapan gençlerde değerlendirmenin belirli aralıklarla tekrarlanması uygun görülür. Ayrıca yeni bir yakınma ortaya çıktığında ya da ailede yeni bir tanı konduğunda, planlanan zamanı beklemeden başvurulması önerilir.
Antrenör ve Okulun Rolü
Değerlendirme yalnızca hekimin sorumluluğunda değildir. Antrenörlerin ve beden eğitimi öğretmenlerinin, çocuklarda antrenman sırasında ortaya çıkan bayılma, göğüs ağrısı ve alışılmadık yorgunluğu ciddiye alması önem taşır.
Spor tesislerinde temel yaşam desteği bilgisinin yaygınlaştırılması ve otomatik defibrilatör bulundurulması da bu alanda önerilen başlıklardandır. Çocukta bilinen bir kalp durumu varsa, okulun ve antrenörün bilgilendirilmesi izlemin bir parçasıdır. Çocuk Kardiyoloji Ankara kontrollerinde bu bilgilendirmenin yapılıp yapılmadığı da gözden geçirilir.
Değerlendirme Sonucu Nasıl Bildirilir?
Tarama sonucunun aileye ve çocuğa açık biçimde aktarılması önemlidir. Sonuç normal bulunmuşsa bunun ne anlama geldiği ve hangi durumlarda yeniden başvurulması gerektiği belirtilir.
Belirsiz bırakılan sonuçlar, ailelerin çocuğu gereksiz yere spordan uzak tutmasına yol açabilir. Aynı biçimde ileri inceleme gerektiği söylenirken bunun tanı anlamına gelmediğinin açıklanması, kaygının gereksiz büyümesini önler. Kısıtlama önerildiğinde ise sürenin ve gerekçenin yazılı olarak paylaşılması, okul ve kulüp ile iletişimi kolaylaştırır.
Sıvı Alımı ve Beslenmenin Rolü
Sporcu çocuklarda bayılma ve baş dönmesinin sık nedenlerinden biri kalp hastalığı değil; yetersiz sıvı alımı ve enerji açığıdır. Bu ayrımın yapılması değerlendirmenin bir parçasıdır.
Antrenman öncesinde ve sırasında yeterli sıvı alınması, sıcak havalarda etkinlik saatinin ayarlanması ve öğün atlanmaması önerilir. Enerji içeceklerinin kalp hızını artırabildiği ve çarpıntıya yol açabildiği için önerilmediği ayrıca belirtilir. Kansızlık da efor kapasitesini düşürerek sporcu çocuklarda yorgunluk yakınmasına neden olabileceğinden gerektiğinde kan sayımı istenir.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Çocuğunuzun spora katılım öncesi kalp değerlendirmesi için bir Çocuk Kardiyoloji uzmanına başvurmanız önerilir.